Kahve, fincanımıza ulaşmadan önce oldukça uzun ve dikkat gerektiren bir yolculuktan geçer. Bu yolculukta yetiştiği rakım, iklim, toprak yapısı ve genetik çeşidi kadar; hasattan sonra uygulanan işleme yöntemi (processing method) de kahvenin karakterini belirleyen en önemli unsurlardan biridir.

Bugün Nitelikli Kahve (Specialty Coffee) dünyasında en yaygın kullanılan üç temel işleme yöntemi bulunur:

• Doğal İşlem (Natural Process)
• Yıkanmış İşlem (Washed Process)
• Bal İşlem (Honey Process)

Her üç yöntem de aynı kahve kirazına uygulanabilir. Ancak hasattan sonra çekirdeğin meyveyle nasıl ayrıldığı, ne kadar süre birlikte kaldığı ve kurutma aşamasına nasıl ulaştığı değiştiği için fincandaki aroma profili de tamamen farklılaşır. Bu yazımızda dünya genelinde kalite standartlarının belirlenmesinde önemli bir yere sahip olan, birçok yarışma kahvesinde ve yüksek puanlı çekirdekte karşımıza çıkan Yıkanmış İşlem (Washed Process) yöntemini bilimsel temelleriyle birlikte ele alacağız.

Ancak başlamadan önce çok sık karşılaşılan bir yanlış bilgiyi düzeltelim.

Yıkanmış İşlem’de (Washed Process) Gerçekten Kahve Yıkanır mı?

Evet.

Ancak burada “kahvenin yıkanması” ifadesi çoğu kişinin düşündüğü gibi çekirdeğin musluğun altında yıkanması anlamına gelmez. Asıl amaç, kahve çekirdeğinin üzerinde bulunan müsilajın (mucilage) tamamen uzaklaştırılmasıdır. Hasattan sonra kahve kirazının dış kabuğu ve meyve etinin büyük bölümü Meyve Eti Ayırma Makinesi (Depulper) yardımıyla ayrılır. Fakat bu aşamadan sonra çekirdeğin üzerinde hâlâ oldukça yapışkan, şeker bakımından zengin ve jel kıvamında bir tabaka bulunur. İşte bu tabaka müsilajdır.

Yıkanmış İşlem’de üreticinin amacı, bu müsilajı kontrollü fermantasyon ve ardından gerçekleştirilen yıkama işlemiyle tamamen uzaklaştırmaktır. Dolayısıyla “Washed Process” ismi, çekirdeğin suyla temas etmesinden değil; müsilajın tamamen temizlenmesinden gelir. Bu küçük gibi görünen fark ise fincandaki karakter üzerinde oldukça büyük değişikliklere neden olur.

Yıkanmış İşlem (Washed Process) Nedir?

Yıkanmış İşlem, kahve meyvesinin dış kabuğu ve meyve etinin hasattan hemen sonra mekanik olarak uzaklaştırıldığı; çekirdeğin üzerinde kalan müsilajın ise kontrollü fermantasyon ve ardından yapılan yıkama işlemiyle tamamen temizlendiği kahve işleme yöntemidir.

Bu yöntemde çekirdek, meyveyle temasını oldukça erken kaybeder. Bu nedenle kurutma süreci boyunca çekirdeğin çevresinde Doğal İşlem’deki gibi meyve eti veya Bal İşlem’deki gibi müsilaj bulunmaz. Sonuç olarak fincanda;

• daha temiz,
• daha berrak,
• daha canlı asiditeli,
• aromaların birbirinden daha rahat ayırt edilebildiği

bir karakter elde edilir. Bu nedenle birçok kahve profesyoneli Yıkanmış İşlem’i, çekirdeğin gerçek karakterini en şeffaf şekilde ortaya koyan yöntem olarak tanımlar. Eğer aynı üretici aynı çiftlikte hem Doğal hem de Yıkanmış İşlem uygularsa; Yıkanmış versiyonda genellikle bölgesel karakter, çiçeksi aromalar ve asidite çok daha belirgin hissedilir. Bu nedenle özellikle Etiyopya, Kenya, Kolombiya ve Guatemala gibi yüksek kaliteli üretim bölgelerinde Yıkanmış İşlem (Washed Process) uzun yıllardır kalite standardı olarak uygulanmaktadır.

Yıkanmış İşlem (Washed Process) Nasıl Ortaya Çıktı?

Kahve işleme yöntemlerinin gelişimi yalnızca daha farklı aromalar elde etmek amacıyla ortaya çıkmamıştır. Aynı zamanda üretim koşulları, iklim, su kaynakları, hastalık riski ve ticaret standartları da yeni yöntemlerin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.

İlk dönemlerde kahve, üretildiği bölgelerde büyük ölçüde Doğal İşlem (Natural Process) ile hazırlanıyordu. Çünkü bu yöntem herhangi bir makine veya karmaşık altyapı gerektirmiyordu. Hasat edilen kahve kirazları güneş altında kurutuluyor, daha sonra meyve katmanları mekanik olarak ayrılıyordu. Ancak özellikle yağışın fazla olduğu bölgelerde bu yöntem önemli sorunlar oluşturmaya başladı. Kurutma süresinin uzaması; küf oluşumu, istenmeyen fermantasyon, kalite kayıpları, düzensiz aroma gelişimi gibi problemlere neden olabiliyordu. 19.yüzyılın sonlarından itibaren özellikle Orta Amerika ve Kolombiya’daki üreticiler, kahve meyvesini hasattan hemen sonra çekirdekten ayırarak çok daha kontrollü bir kurutma süreci oluşturabileceklerini fark ettiler. Böylece bugün Yıkanmış İşlem (Washed Process) olarak bildiğimiz yöntem gelişmeye başladı.

Zaman içerisinde depulper makinelerinin yaygınlaşması, kontrollü fermantasyon tanklarının kullanılmaya başlanması ve temiz suya erişimin artmasıyla birlikte Yıkanmış İşlem (Washed Process) birçok ülkede standart üretim yöntemi hâline geldi. Bugün özellikle; Kolombiya, Kenya, Guatemala, Kosta Rika, Panama, Etiyopya’nın birçok bölgesi yüksek kaliteli Yıkanmış İşlem kahveleriyle tanınmaktadır.

Kahve Meyvesinin Katmanları Neden Bu Kadar Önemlidir?

Yıkanmış İşlem’i doğru anlayabilmek için önce kahve meyvesinin yapısını bilmek gerekir. Olgunlaşmış bir kahve kirazı dışarıdan bakıldığında oldukça basit görünse de aslında birbirinden farklı görevleri olan birçok katmandan oluşur. En dışta koruyucu dış kabuk (Epicarp) bulunur. Bunun altında tatlı ve sulu meyve eti (Mesocarp) yer alır. Meyve etinin hemen altında ise yüksek miktarda doğal şeker, pektin ve çeşitli biyolojik bileşikler içeren yapışkan müsilaj (Mucilage) bulunur. Müsilajın altında çekirdeği koruyan Parşömen Tabakası (Parchment) yer alır. Daha sonra ince Gümüş Zar (Silver Skin) ve en içte kavuracağımız yeşil kahve çekirdeği (Green Coffee Bean) bulunur.

İşleme yöntemleri arasındaki temel fark da tam olarak burada ortaya çıkar. Doğal İşlem’de bu katmanların büyük bölümü kurutma boyunca çekirdekle birlikte kalır. Bal İşlem’de meyve eti ayrılır ancak müsilajın belirli bir kısmı çekirdeğin üzerinde bırakılır. Yıkanmış İşlem’de ise amaç, çekirdeğin üzerindeki müsilajı da tamamen uzaklaştırmaktır. İşte fincandaki berraklığın temel nedeni budur.

Müsilaj (Mucilage) Nedir?

Müsilaj, çoğu zaman yalnızca “yapışkan tabaka” olarak tanımlansa da aslında oldukça karmaşık biyolojik bir yapıya sahiptir. Yaklaşık yüzde sekseni sudan oluşur. Geri kalan kısmında ise;

• pektin,
• glikoz,
• fruktoz,
• sakkaroz,
• amino asitler,
• organik asitler,
• mineraller,
• polisakkaritler

ve çeşitli biyolojik bileşikler bulunur.

Bu maddeler yalnızca kahve çekirdeğini korumakla kalmaz; aynı zamanda fermantasyon sürecinin de temelini oluşturur. Ancak Yıkanmış İşlem’in amacı, Doğal İşlem veya Bal İşlem’deki gibi bu bileşenlerin kurutma boyunca çekirdekle temasını sürdürmesi değildir. Burada hedef, müsilajın kontrollü şekilde parçalanarak tamamen uzaklaştırılmasıdır. Bu nedenle Washed Process’te fermantasyonun amacı aroma oluşturmak değil, müsilajı temizlemeyi kolaylaştırmaktır. Bu oldukça önemli bir ayrımdır. Çünkü birçok kişi fermantasyonun kahveye doğrudan aroma eklediğini düşünür. Aslında fermantasyon, çekirdeğin üzerine yeni tatlar “eklemez”. Kontrollü şekilde uygulandığında yalnızca müsilajın doğal yapısını parçalayarak yıkanmasını kolaylaştırır. Fincandaki karakter ise büyük ölçüde çekirdeğin genetik yapısı, yetiştiği çevre koşulları ve kavurma profili tarafından belirlenmeye devam eder.

Meyve Eti Ayırma Makinesi (Depulper) Nasıl Çalışır?

Hasat edilen kahve kirazları kalite kontrolünden geçirildikten sonra Depulper (Meyve Eti Ayırma Makinesi) adı verilen ekipmana alınır. Bu makinenin görevi, kahve çekirdeğine zarar vermeden dış kabuğu ve meyve etini mekanik olarak ayırmaktır. Makine içerisinde dönen silindirler ve ayarlanabilir baskı plakaları sayesinde olgun kahve kirazları ezilir. Bu işlem sırasında; dış kabuk ve meyve etinin büyük bölümü çekirdekten ayrılır.

Ancak çekirdeğin üzerinde hâlâ yapışkan müsilaj tabakası bulunmaya devam eder. İşte bundan sonraki aşama, Yıkanmış İşlem’in en kritik bölümünü oluşturur. Çekirdek artık fermantasyon tanklarına alınacaktır. Bu tanklarda gerçekleşecek kontrollü biyolojik süreç sayesinde müsilaj parçalanacak ve daha sonra tamamen yıkanarak uzaklaştırılacaktır.

Fermantasyon (Fermentation) Sürecinde Neler Yaşanır?

Yıkanmış İşlem (Washed Process) denildiğinde çoğu kişinin aklına ilk olarak “kahvenin yıkanması” gelir. Oysa bu yöntemin en kritik aşaması aslında fermantasyondur (Fermentation). Depulper makinesinden çıkan çekirdeklerin üzerinde hâlâ belirli miktarda müsilaj (Mucilage) bulunur. Bu tabaka oldukça yapışkan bir yapıdadır ve yalnızca suyla yıkanarak tamamen uzaklaştırılamaz. Bu nedenle çekirdekler, kontrollü fermantasyon tanklarına alınır. Tank içerisinde belirli sıcaklık ve süre boyunca bekletilen çekirdeklerin üzerindeki müsilaj, doğal olarak bulunan enzimler ve mikroorganizmalar sayesinde parçalanmaya başlar.

Burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta vardır. Bu süreçte fermente olan kahve çekirdeği değildir. Parçalanan yapı, çekirdeğin üzerindeki müsilaj tabakasıdır. Dolayısıyla Washed Process’teki fermantasyonun amacı yeni aromalar oluşturmak değil; müsilajın suyla kolayca uzaklaştırılabilecek hâle gelmesini sağlamaktır. Bu nedenle Yıkanmış İşlem’deki fermantasyon, Anaerobik Fermantasyon (Anaerobic Fermentation) gibi modern deneysel yöntemlerden tamamen farklıdır.

Fermantasyon Ne Kadar Sürer?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur.

Fermantasyon süresi;

• üretim bölgesine,
• rakıma,
• sıcaklığa,
• kullanılan suya,
• mikroorganizma yoğunluğuna

göre değişebilir.

Genellikle süreç; 12 ila 48 saat arasında tamamlanır. Daha sıcak bölgelerde biyolojik faaliyetler daha hızlı gerçekleştiği için süre kısalabilir. Yüksek rakımlı ve serin bölgelerde ise fermantasyon daha uzun sürebilir. Deneyimli üreticiler yalnızca saate bakarak karar vermezler. Bunun yerine müsilajın yüzeyini kontrol eder, dokusunu hisseder ve gerektiğinde çekirdekleri yıkayarak süreci sonlandırırlar. Çünkü fermantasyon gereğinden uzun sürerse kalite kusurları oluşabilir.

Mikroorganizmalar ve Enzimler Nasıl Çalışır?

Kahve kirazı hasat edildiğinde canlılığını tamamen kaybetmez. Meyve dokusunda bulunan bazı doğal enzimler, kısa süre daha faaliyet göstermeye devam eder. Bunun yanında meyvenin yüzeyinde doğal olarak bulunan maya (Yeast) ve çeşitli bakteriler de müsilajın parçalanmasına katkı sağlar. Özellikle pektinaz (pectinase) enzimleri, müsilajın temel yapı taşlarından biri olan pektini (pectin) parçalamaya başlar. Bunun sonucunda;

• müsilaj daha akışkan hâle gelir,
• çekirdeğin yüzeyine tutunma gücü azalır,
• yıkama işlemi çok daha kolay gerçekleşir.

Burada amaç hiçbir zaman güçlü bir fermantasyon oluşturmak değildir. Amaç, kontrollü biyolojik faaliyet sayesinde müsilajı güvenli şekilde uzaklaştırmaktır. Bu nedenle Yıkanmış İşlem’de sıcaklık ve süre sürekli takip edilir.

Yıkama (Washing) Aşaması

Fermantasyon tamamlandıktan sonra çekirdekler bol temiz suyla yıkanır. İşte “Washed Process” adını veren aşama da tam olarak burasıdır. Yıkama sırasında artık parçalanmış olan müsilaj tamamen uzaklaştırılır. Geriye yalnızca; Parşömen Tabakası (Parchment), Gümüş Zar (Silver Skin) ve Yeşil Kahve Çekirdeği (Green Coffee Bean) kalır.

Bu aşamadan sonra çekirdeğin meyveyle olan teması tamamen sona ermiştir. Artık kurutma sürecinde Doğal İşlem’deki gibi meyve eti veya Bal İşlem’deki gibi müsilaj bulunmaz. Bu nedenle fincanda;  daha temiz, daha net, daha berrak bir karakter oluşmaya başlar.

Kurutma (Drying)

Yıkama tamamlandıktan sonra çekirdekler kurutma alanlarına taşınır. En yaygın yöntemler; Yükseltilmiş Kurutma Yatakları (Raised Beds), Beton Kurutma Alanları (Patios), Mekanik Kurutucular (Mechanical Dryers) olarak sıralanabilir.

Amaç, çekirdeğin nem oranını güvenli depolama seviyesine düşürmektir. Genellikle hedeflenen son nem oranı yaklaşık %10–12 seviyesidir.

Kurutma süresi;

• hava sıcaklığı,
• nem,
• güneşlenme süresi,
• hava dolaşımı

gibi birçok etkene bağlı olarak 7 ila 20 gün arasında değişebilir. Üreticiler bu süreç boyunca çekirdekleri düzenli olarak çevirir. Bu sayede hem homojen kurutma sağlanır hem de küf oluşumu ve düzensiz nem dağılımı önlenir. Kurutma tamamlandıktan sonra çekirdekler belirli süre dinlendirilir. Daha sonra Parşömen Tabakası (Parchment) mekanik olarak ayrılır ve kavurmaya hazır Yeşil Kahve (Green Coffee) elde edilir.

Yıkanmış İşlem Neden Daha Temiz Bir Fincan Oluşturur?

Yıkanmış İşlem’in en belirgin özelliği çoğu zaman “temiz fincan” (Clean Cup) olarak ifade edilir. Peki bu tam olarak ne anlama gelir?

Buradaki “temiz” kelimesi, hijyen anlamında kullanılmaz. Temiz fincan; aromaların birbirinden daha kolay ayırt edilebildiği, tatların üst üste binmediği ve kahvenin karakterinin daha net hissedildiği fincan yapısını ifade eder. Çünkü çekirdek, hasattan kısa süre sonra meyveden ayrılır. Bu nedenle kurutma boyunca meyve kaynaklı şekerler ve biyolojik bileşiklerle uzun süre temas etmez.

Sonuç olarak;

• çiçeksi aromalar,
• narenciye karakteri,
• canlı asidite,
• bölgesel karakter,
• genetik çeşit özellikleri

çok daha belirgin şekilde hissedilebilir. Bu nedenle birçok kahve tadım uzmanı (Q Grader), çekirdeğin gerçek karakterini değerlendirmek istediğinde Washed Process örneklerini referans olarak kabul eder.

Her Yıkanmış İşlem (Washed Process) Aynı Sonucu Verir mi?

Kesinlikle hayır.

Yıkanmış İşlem yalnızca kahvenin işlenme yöntemini ifade eder. Fincanda hissedilen aroma profili ise üretim zincirindeki birçok farklı faktörün bir araya gelmesiyle oluşur. Örneğin Etiyopya’da yetişen yüksek rakımlı bir Heirloom çeşidi ile Kolombiya’da yetişen bir Castillo veya Kosta Rika’da yetişen bir Caturra çeşidine aynı Yıkanmış İşlem uygulanabilir. Ancak ortaya çıkan fincanlar birbirinden oldukça farklı olacaktır.

Etiyopya Yıkanmış İşlem kahveleri genellikle;

• yasemin,
• bergamot,
• limon,
• beyaz çiçekler,
• şeftali

gibi zarif ve çiçeksi aromalar sunabilir.

Kenya Yıkanmış İşlem kahveleri;

• siyah frenk üzümü,
• kırmızı meyveler,
• domates benzeri canlı asidite,
• greyfurt

gibi daha parlak ve kompleks profiller gösterebilir.

Kolombiya’da ise çoğu zaman;

• karamel,
• kırmızı elma,
• portakal,
• sütlü çikolata

gibi daha dengeli karakterler ön plana çıkar.

Dolayısıyla “Washed Process” tek başına bir aroma garantisi değildir. İşleme yöntemi; genetik çeşit, rakım, toprak yapısı, iklim, hasat zamanı ve kavurma profiliyle birlikte değerlendirilmelidir.

Yıkanmış İşlem (Washed Process) Hangi Aroma Profillerini Oluşturur?

Yıkanmış İşlem’in en belirgin özelliği, kahvenin doğal karakterini mümkün olduğunca şeffaf şekilde ortaya koymasıdır. Bu nedenle fincanda çoğunlukla;

• narenciye,
• yeşil elma,
• beyaz çiçekler,
• bergamot,
• yasemin,
• siyah çay,
• bal,
• şeftali,
• kayısı

gibi daha zarif ve net aromalar hissedilebilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Yıkanmış İşlem, Doğal İşlem kadar yoğun meyvemsi veya Bal İşlem kadar belirgin tatlı olmayabilir. Ancak bunun yerine aromaların birbirinden daha rahat ayırt edilebildiği, daha berrak ve dengeli bir fincan sunar. İşte birçok profesyonel tadımcının bu yöntemi tercih etmesinin temel nedeni de budur.

Yıkanmış İşlem (Washed Process)’in Avantajları

Yıkanmış İşlem, özellikle kalite kontrolünün ön planda olduğu üretimlerde birçok önemli avantaj sağlar. Bu yöntemin öne çıkan özellikleri şunlardır:

• Çekirdeğin doğal karakterini daha net ortaya çıkarır.
• Temiz ve berrak fincan profili sunar.
• Çiçeksi ve narenciye aromaları daha belirgin hissedilebilir.
• Asidite daha canlı ve dengelidir.
• Kavurma profiline daha öngörülebilir tepki verir.
• Kalite kusurlarını tespit etmek daha kolaydır.
• Tadım ve cupping değerlendirmelerinde referans olarak sıklıkla tercih edilir.

Bu nedenle birçok yüksek puanlı yarışma kahvesi ve kaliteli mikro lot üretiminde Yıkanmış İşlem yaygın olarak kullanılmaktadır.

Yıkanmış İşlem (Washed Process)’in Dezavantajları

Her işleme yönteminde olduğu gibi Yıkanmış İşlem’in de bazı sınırlamaları vardır. Öncelikle bu yöntem, diğer işleme yöntemlerine göre çok daha fazla temiz su gerektirir. Özellikle su kaynaklarının sınırlı olduğu bölgelerde bu durum önemli bir dezavantaj oluşturabilir.

Ayrıca;

• fermantasyon süresi dikkatle takip edilmelidir,
• su kalitesi yüksek olmalıdır,
• atık suyun doğru şekilde yönetilmesi gerekir,
• ekipman yatırımı daha fazladır.

Çevresel açıdan değerlendirildiğinde de yanlış yönetilen atık sular doğal yaşam üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir. Bu nedenle günümüzde birçok üretici, su tüketimini azaltan yeni nesil Yıkanmış İşlem sistemleri geliştirmeye devam etmektedir.

Kimler Yıkanmış İşlem (Washed Process) Kahveleri Tercih Etmeli?

Kahvede belirli bir işleme yöntemini “en iyi” olarak tanımlamak doğru değildir. Ancak damak zevkinize göre hangi yöntemin size daha uygun olduğunu söylemek mümkündür. Eğer;

• çiçeksi aromaları seviyorsanız,
• narenciye karakterinden hoşlanıyorsanız,
• temiz ve berrak fincan tercih ediyorsanız,
• kahvenin yetiştiği bölgenin karakterini daha net hissetmek istiyorsanız,

Yıkanmış İşlem sizin için oldukça uygun bir tercih olabilir. Buna karşılık yoğun meyvemsi karakter ve yüksek tatlılık arıyorsanız Doğal İşlem veya Bal İşlem size daha yakın gelebilir. Sonuç olarak burada önemli olan, doğru ya da yanlış yöntem değil; damak tadınıza en uygun profili keşfetmektir.

Hangi Demleme Yöntemleri Daha Uygundur?

Yıkanmış İşlem kahveler, özellikle berrak fincan sunan filtre demleme ekipmanlarında oldukça başarılı sonuç verir.

Örneğin;

V60, canlı asiditeyi ve çiçeksi aromaları öne çıkarabilir.

Origami Dripper, tatlılık ile berraklık arasında dengeli bir profil oluşturabilir.

Kalita Wave, daha yuvarlak gövdeli ama yine temiz bir fincan sunabilir.

Chemex, ince kâğıt filtresi sayesinde aromaların son derece net hissedildiği zarif fincanlar hazırlayabilir.

Espresso olarak hazırlandığında ise özellikle yüksek kaliteli Etiyopya ve Kenya çekirdeklerinde oldukça canlı, kompleks ve meyvemsi shot’lar elde etmek mümkündür.

Burada belirleyici olan yine doğru öğütüm, kaliteli su ve dengeli ekstraksiyondur.

Sonuç

Yıkanmış İşlem (Washed Process), yalnızca kahvenin işlendiği bir yöntem değil; aynı zamanda çekirdeğin doğal karakterini mümkün olduğunca şeffaf şekilde ortaya koymayı amaçlayan bir üretim anlayışıdır.

Meyve eti ve müsilajın kontrollü şekilde uzaklaştırılması sayesinde çekirdek, kurutma sürecine çok daha sade bir yapıyla girer. Bu durum fincanda daha temiz aromalar, daha canlı asidite ve daha belirgin bölgesel karakterler oluşturur.

Bu nedenle Washed Process, özellikle kahvenin yetiştiği coğrafyanın, genetik çeşidinin ve terroir özelliklerinin en net şekilde hissedilebildiği işleme yöntemlerinden biri olarak kabul edilir.

Bir kahve paketinin üzerinde Washed Process ibaresini gördüğünüzde artık bunun yalnızca “yıkanmış” anlamına gelen basit bir ifade olmadığını; arkasında dikkatle yönetilen fermantasyon, kontrollü yıkama, hassas kurutma ve uzun yıllara dayanan üretim bilgisini temsil ettiğini biliyor olacaksınız.

Yıkanmış İşlem (Washed Process) Fincan Profili

Özellik	Değerlendirme
Temizlik (Clean Cup)	⭐⭐⭐⭐⭐
Asidite	⭐⭐⭐⭐⭐
Tatlılık	⭐⭐⭐⭐☆
Gövde	⭐⭐⭐☆☆
Meyvemsi Karakter	⭐⭐⭐☆☆

Not: Bu değerlendirme genel bir profil sunmaktadır. Fincandaki karakter; kahvenin yetiştiği bölge, rakım, genetik çeşit, kavurma profili ve demleme yöntemi gibi birçok faktöre bağlı olarak değişebilir.